Bitkilerin sağlıklı büyümesi, gelişmesi ve yüksek verim sunması için mutlak gerekli olan (mikro) iz elementlerden biridir. Bitki bünyesinde çok az miktarda bulunsa da eksikliği veya fazlalığı metabolizmayı altüst edebilir.

Tarımda bakırın görevleri, eksiklik/fazlalık nedenleri, semptomları ve diğer elementlerle olan ilişkileri (antagonizm) detaylı olarak şu şekildedir:

Bakırın Bitkilerdeki Temel Görevleri

Bakır, bitkilerde mobil (hareketli) olmayan bir elementtir ve temel olarak enzimlerin yapısına girerek katalizör görevi üstlenir.

• Fotosentez ve Solunum: Kloroplastlarda yer alan ve elektron taşınmasında hayati rol oynayan plastosiyanin proteininin temel bileşenidir. Fotosentez hızını doğrudan etkiler.
• Protein ve Karbonhidrat Sentezi: Amino asitlerin proteinlere dönüşmesini ve karbonhidrat metabolizmasını düzenler.
• Lignin Sentezi (Hücre Çeperi Gücü): Bitkiye mekanik direnç sağlayan gövde içi lignin sentezinde görev alır. Bakır yeterli olduğunda bitki rüzgara, yatmalara ve mekanik hasarlara karşı çok daha dayanıklı olur.
• Polen Doğurganlığı ve Tohum Tutumu: Çiçeklenme döneminde polenlerin canlılığı ve doğurganlığı için gereklidir. Eksikliğinde ciddi oranda dane ve meyve kaybı yaşanır.
• Hastalık Direnci: Bitkinin doğal savunma mekanizmasını (fitoaleksin sentezi vb.) uyararak mantari ve bakteriyel hastalıklara karşı direncini artırır.

Bitkilerde Bakır Eksikliğinin Belirtileri

Bakır yaşlı yapraklardan genç yapraklara kolayca taşınamadığı için eksiklik belirtileri öncelikle yeni çıkan genç yapraklarda ve büyüme uçlarında (sürgünlerde) başlar.

• Uç Kuruması (Die-back): Ağaçlarda ve sürgünlerde en tipik belirtidir. Dal uçlarından geriye doğru kuruma ve ölüm meydana gelir.
• Genç Yapraklarda Bükülme ve Kloroz: Yeni çıkan yapraklar normalden küçük kalır, mavi-yeşil bir renk alır, kenarları yukarı doğru kıvrılır veya bükülür. Yaprak uçlarında sararma (kloroz) başlar ve bu sararma zamanla nekroza (dokunun kurumasına) dönüşür.
• Gövdede Sakızlaşma (Eksantem): Özellikle narenciye ağaçlarında kabuk yarılması, dallarda şişkinlikler ve kabuk altından sakız çıkışı (zamklanma) görülür.
• Gelişme Geriliği ve Çalılaşma: Boğum araları kısalır, uç tomurcuklar öldüğü için yan tomurcuklar patlar ve bitki çalımsı bir görünüm kazanır.
• Tahıllarda Boş Başak: Buğday, arpa gibi tarla bitkilerinde başak uçları beyazlaşır, kılçıklar kıvrılır ve dane tutumu gerçekleşmez (başaklar boş kalır).

Bitkilerde Bakır'ın Eksiklik Nedenleri

• Yüksek Toprak pH'ı: Toprak pH'ı 7.0'nin üzerine çıktığında (kireçli ve alkali topraklar) bakırın çözünürlüğü ve bitki tarafından alınabilirliği ciddi oranda düşer.
• Yüksek Organik Madde (Turba/Torflu Topraklar): Bakır, organik maddeye (humik ve fulvik asitlere) çok güçlü bağlanır. Organik maddesi aşırı yüksek olan topraklarda bakır fikse edilir (bağlanır) ve bitki kökleri tarafından alınamaz.
• Hafif ve Kumlu Topraklar: Besin elementlerini tutma kapasitesi düşük olan kumlu topraklarda bakır zamanla yıkanarak uzaklaşır.
• Antagonistik etki: Antagonizm, bir elementin ortamda fazla bulunması nedeniyle, başka bir elementin bitki tarafından alımını veya bitki içindeki taşınmasını engellemesidir.
• 1. Çinko (Zn) - Bakır İlişkisi: En güçlü antagonist ilişkilerden biridir. Toprakta veya gübrelemede aşırı çinko bulunması, bitkinin bakır alımını neredeyse tamamen durdurabilir. Aynı durum tersi için de geçerlidir (Aşırı bakır da çinko eksikliği yaratır).
  2. Demir (Fe) - Bakır İlişkisi: Toprakta aşırı bakır biriktiğinde (toksisite durumunda), bakır iyonları demirin taşınmasını ve klorofil sentezindeki işlevini engeller. Bu yüzden bakır zehirlenmesi yaşayan bitkilerde ilk olarak demir eksikliği sararması görülür.
  3. Fosfor (P) - Bakır İlişkisi: Aşırı fosforlu gübreleme yapıldığında, fosfat iyonları bakır ile birleşerek çözünemeyen bileşikler oluşturur ve bakırı bağlar.
  4. Azot (N) - Bakır İlişkisi: Yoğun azotlu gübreleme bitkiyi çok hızlı büyüterek hücre çeperlerini gevşetir. Hızlı büyüme nedeniyle bitkinin bakır ihtiyacı artar ancak bünyedeki bakır bu hıza yetişemez; bu duruma "azotun tetiklediği gizli bakır eksikliği" denir. Ayrıca yüksek azot, bakırın bitki içindeki hareketini de yavaşlatır.