Bitkisel üretimde verimin ve vejetatif (yeşil aksam) büyümenin en temel belirleyicisi Azottur (N). Bitkiler tarafından en çok tüketilen ve eksikliği tarımsal alanlarda en hızlı fark edilen makro besin elementidir.

Aşağıda tarımda azotun işlevleri, girdiği besin dengeleri, eksiklik nedenleri ve teşhis yöntemleri detaylı olarak açıklanmıştır.

Azotun Bitkideki Görevleri

Azot, bitkinin canlı kalmasını ve büyümesini sağlayan neredeyse tüm organik bileşiklerin ana yapı taşıdır:

• Protein ve Amino Asit Sentezi: Bitkisel proteinlerin, enzimlerin ve nükleik asitlerin (DNA ve RNA) temel bileşenidir. Hücre bölünmesini ve bitkinin hacimsel olarak büyümesini sağlar.
• Fotosentez ve Klorofil: Yeşil rengi veren ve fotosentezi gerçekleştiren klorofil molekülünün merkezinde yer alır. Yeterli azot, maksimum fotosentez ve dolayısıyla yüksek karbonhidrat üretimi demektir.
• Vejetatif Büyüme (Yeşil Aksam):

Yaprak, gövde, dal ve sürgün gelişimini doğrudan uyarır. Bitkinin boylanmasını ve genişlemesini sağlar.

• Verim ve Kalite: Tahıllarda kardeşlenmeyi artırır, danedeki protein oranını yükseltir. Meyve ve sebzelerde irilik ve pazar değerini doğrudan etkiler.

Bitkilerde Azot Eksikliği Belirtileri

Azot, bitki içinde son derece hareketli (mobil) bir elementtir. Bitki, yeni çıkan genç yaprakları büyütebilmek için yaşlı yapraklardaki azotu sökerek yukarı taşır. Bu yüzden eksiklik belirtileri her zaman öncelikle yaşlı (alt) yapraklarda başlar:

• Genel Sararma (Kloroz): Yaşlı yapraklardan başlayarak bitkinin alt kısımları tamamen homojen (damar ve damar arası ayrımı olmaksızın) açık yeşil veya sarı renk alır. İleri aşamada bu sararma yukarı doğru ilerler.
• Büyümenin Durması ve Bodurluk: Hücre bölünmesi yavaşladığı için bitki cüce kalır. Gövde incelir, dallanma ve kardeşlenme minimuma iner.
• Erken Olgunlaşma ve Küçük Meyve: Bitki neslini koruma içgüdüsüyle vejetatif büyümeyi kesip hızla çiçeklenmeye ve tohuma kaçar. Ancak yaprak alanı yetersiz olduğundan meyveler küçük, kalitesiz ve verim çok düşük olur.
• Kızıllanma / Morarma (Bazı Türlerde): Azot eksikliğinde yapraklarda karbonhidrat birikmesi sonucu antosiyanin pigmenti artar. Mısır, domates veya bazı meyve ağaçlarının yaşlı yapraklarında sararmanın yanı sıra kırmızı, mor veya kahverengi renk tonları görülebilir.

Bitkilerde Azot Eksikliği Sebepleri

Toprakta azotun bulunamaması veya bitki tarafından alınamamasının temel nedenleri şunlardır:

• Yıkanma (Nitratın Hareketliliği): Azotun nitrat formu toprak taneciklerine tutunamaz. Aşırı yağışlar veya bilinçsiz salma sulamalar, azotu kök bölgesinin altına (taban suyuna) yıkayarak uzaklaştırır.
• Düşük Organik Madde: Topraktaki doğal azot kaynağı organik maddedir (humus). Organik maddesi %1-2'nin altındaki zayıf topraklarda sürekli azot yetersizliği yaşanır.
• Denitrifikasyon ve Gaz Çıkışı: Aşırı su altında kalan, drenajı bozuk ve havasız topraklarda bakteriler azotu gaz formuna dönüştürerek havaya uçurur (uçma kaybı). Ayrıca üre gübresinin çok sıcak havada toprak yüzeyinde bırakılması da amonyak gazı olarak uçmasına neden olur.
• C/N Oranı (Karbon/Azot Dengesi): Toprağa henüz tam çürümemiş sap, saman veya talaş gibi karbonu yüksek organik atıklar karıştırılırsa, toprak bakterileri bu karbonu ayrıştırmak için topraktaki mevcut azotu tüketir ve bitkiyi azotsuz bırakır (azot kilitlenmesi).
• Antagonistik etki: Antagonizm, bir elementin ortamda fazla bulunması nedeniyle, başka bir elementin bitki tarafından alımını veya bitki içindeki taşınmasını engellemesidir.
• 1. Potasyum (K) Antagonizması: Özellikle amonyum formundaki azotun aşırı uygulanması, potasyum iyonlarının kökler tarafından emilimini engeller. Bu durum, bitkinin su dengesinin bozulmasına ve hastalıklara açık hale gelmesine neden olur.
  2. Kalsiyum (Ca) ve Magnezyum (Mg) Engellemesi: Aşırı amonyum beslemesi katyon dengesini bozarak kalsiyum ve magnezyum alımını düşürür. Narenciyede veya domateste aşırı azot, kalsiyum noksanlığına bağlı "çiçek burnu çürüklüğünü" tetikleyebilir.
  3. Mikro Element Kilitlemesi: Aşırı azot nedeniyle bitki çok hızlı ve kontrolsüz büyüdüğünde (vejetatif büyüme patlaması), köklerin emdiği Bakır (Cu), Çinko (Zn) ve Bor (B) gibi mikro elementler bu devasa gövdeye yetmez. Buna "dilüsyon (seyrelme) etkisi" denir ve dolaylı noksanlık yaratır.